Η Επιστημολογία ή Λογική της Έρευνας ή
Φιλοσοφία των Επιστημών αποτελεί την κριτική διερεύνηση της επιστημονικής
σκέψης και την ανάλυση των πορισμάτων των επιστημών με κριτήρια που επιδιώκουν
την ορθολογική διαμόρφωση της επιστημονικής δραστηριότητας εν γένει. Ως
οργανωμένη πνευματική δραστηριότητα επιδιώκει να λύσει μια σειρά προβλημάτων
που συνδέονται με την επιστημονική πρόσβαση στην πραγματικότητα και την
πνευματική σύλληψη του κόσμου.Τα σημαντικότερα από αυτά είναι το πρόβλημα της
οριοθέτησης της επιστήμης, το πρόβλημα της επαγωγής και της επιστημονικής
αλήθειας, το επιτρεπτό ή όχι αξιολογικών κρίσεων, το πρόβλημα της αξιοποίησης
των επιστημονικών γνώσεων, τα προβλήματα κατασκευής εννοιών και υποθέσεων, τα
προβλήματα αναγωγής και ενότητας, οι επιστημονικές διαδικασίες και μέθοδοι κ.α.
Η
Επιστημολογία είναι μια μέτα-θεωρία των επιστημών (Metascience of Science),
αφού έχει ως αντικείμενο όχι την πραγματικότητα αυτή καθεαυτή (αυτό είναι έργο
των επιστημών) αλλά την ίδια την επιστήμη.
Η
Επιστημολογία επιχειρεί μία κριτικό-ορθολογική ανακατασκευή των επιστημών:
δίχως κριτική στάση δεν υφίσταται επιστημονική προσέγγιση.
Η
Επιστημολογία κινείται σε μία λεπτή γραμμή ανάμεσα στην εμπειρική ανάλυση της
επιστημονικής δραστηριότητας (Science of Science) και τη μέταθεωρία της
επιστήμης (Metascience of Science), όπως αυτή προέκυψε καθαρά από τη συζήτηση
Kuhn-Popper.
*Πέτρος Α. Γέμτος, Μεθοδολογία της Οικονομικής, εκδ. Παπαζήση, σ. 21.
Μία
ιδιαιτερότητα των κοινωνικών επιστημών που ο Merton ονόμασε "πρόβλημα της
αυτόεκπληρούμενης/αυτόδιαψευδόμενης προφητείας" και ο Popper
"Οιδιπόδειο αποτέλεσμα" μπορεί να σκιαγραφηθεί από τα ακόλουθα
παραδείγματα:
Ένας οικονομολόγος προβλέπει άνοδο των τιμών ενός αγαθού. Η δημοσίευση της
πρόβλεψης παρακινεί οικονομικές μονάδες που δεν θα το αγόραζαν να σπεύσουν τώρα
στην αγορά για να προλάβουν την άνοδο των τιμών. Η αυξημένη ζήτηση οδηγεί
πράγματι στην αύξηση των τιμών του συγκεκριμένου αγαθού.
Ή η πρόβλεψη αφορά την πτώχευση μίας Τράπεζας. Η συρροή των πιστωτών/καταθετών
που προκαλεί η γνωστοποίηση της πρόβλεψης επιφέρει πράγματι την πτώχευση της
Τράπεζας.
Ή η παραπάνω πρόβλεψη οδηγεί τους διευθύνοντες στη λήψη μέτρων που αποτρέπουν
τελικά την πτώχευση.
Χαρακτηριστικό των υποθέσεων είναι ότι στις δύο πρώτες η ίδια η διατύπωση της
πρόβλεψης οδηγεί στην εκπλήρωση της και στην τρίτη στην διάψευση της.
Με άλλα λόγια: ο θεατής δεν θεάται αντικειμενικά έναν ανεξάρτητο από αυτόν
κόσμο αλλά συμμετέχει ουσιαστικά στη συνδιαμόρφωση του.
Η αντικειμενικότητα των κοινωνικών επιστημών αμφισβητείται στην βάση της
γενικευμένης αρχής του Heisenberg (Boulding) δηλ. της μεταφοράς της "αρχής
της απροσδιοριστίας" της κβαντομηχανικής σε ολόκληρο τον κοινωνικό χώρο: η
γνώση του κοινωνικού κόσμου αποτελεί εγγενές τμήμα του κοινωνικού συστήματος,
ώστε να μην υπάρχει ούτε στις κοινωνικές σχέσεις γνωστικό αντικείμενο
ανεξάρτητο από τον ερευνητή.
Στην πραγματικότητα, η επιστήμη δεν ερευνά απλά, αλλά κατασκευάζει τον κόσμο
που ερευνά (Perspektivismus, Friedrich Nietzsche).
*Πέτρος Α. Γέμτος, Μεθοδολογία της Οικονομικής, εκδ. Παπαζήση, σ. 210.